وقتی دندان دائمی کودک پیش از افتادن دندان شیری از پشت آن بیرون میزند، ممکن است والدین با دیدن دو ردیف دندان نگران شوند. این وضعیت که به آن «دندان کوسهای» هم میگویند، معمولاً در دوره تعویض دندانها دیده میشود. اما آیا رویش دندان پشت دندان شیری همیشه به کشیدن دندان شیری نیاز دارد؟
در بسیاری از موارد، دندان شیری بهتدریج لق میشود و میافتد؛ بااینحال، میزان لقشدن دندان شیری، محل رویش دندان دائمی و فضای موجود در فک در تصمیمگیری اهمیت دارند. در این صفحه، علت رویش دندان دائمی پشت دندان شیری، تفاوت این وضعیت در فک بالا و پایین و زمان مناسب مراجعه برای معاینه را بررسی میکنیم.
من، دکتر ساناز طهمورثپور، در ویدیوی ابتدای صفحه درباره این وضعیت و مواردی توضیح میدهم که بررسی دندانهای شیری و دائمی برای انتخاب روش مناسب پیگیری یا درمان اهمیت دارد.
دندان کوسهای در کودکان چیست؟
دندان کوسهای در کودکان اصطلاحی رایج برای وضعیتی است که در آن دندان دائمی پیش از افتادن دندان شیری، از پشت آن یا در موقعیتی نزدیک به آن شروع به رویش میکند. در این حالت، دندان شیری هنوز در دهان قرار دارد و دندان دائمی نیز نمایان شده است؛ بنابراین ممکن است دو ردیف دندان کنار هم دیده شوند.
این وضعیت بیشتر در دندانهای جلویی فک پایین مشاهده میشود، اما ممکن است در فک بالا نیز اتفاق بیفتد. دندان کوسهای بهتنهایی یک تشخیص قطعی درباره مشکل رویش یا نیاز به درمان نیست. برای ارزیابی وضعیت باید میزان لقشدن دندان شیری، موقعیت دندان دائمی و فضای موجود در فک بررسی شود.
علت رویش دندان دائمی پشت دندان شیری چیست؟
دندان دائمی معمولاً در زیر یا پشت دندان شیری رشد میکند و با نزدیکشدن زمان رویش، ریشه دندان شیری بهتدریج تحلیل میرود تا دندان شیری لق شود و بیفتد. اگر این روند به شکل معمول پیش نرود، ممکن است دندان دائمی پیش از افتادن دندان شیری در دهان دیده شود و ظاهر دو ردیف دندان ایجاد شود.
مهمترین عوامل احتمالی این وضعیت عبارتاند از:
- تحلیلنرفتن کامل ریشه دندان شیری: ممکن است دندان شیری به اندازه کافی لق نشده باشد و همچنان در جای خود باقی بماند.
- تفاوت در مسیر رویش دندان دائمی: دندان دائمی ممکن است با زاویه یا در موقعیتی متفاوت از مسیر معمول خود رشد کند.
- کمبود فضای کافی در فک: محدودیت فضای موجود میتواند بر موقعیت و مسیر رویش دندان دائمی اثر بگذارد.
- وجود دندان اضافی یا مانع رویش: در برخی موارد، وجود دندان اضافی یا عوامل موضعی دیگر میتواند مسیر رویش دندان دائمی را تغییر دهد.
البته این عوامل در همه کودکان وجود ندارند و از روی ظاهر دندان نمیتوان علت دقیق را مشخص کرد. دندانپزشک با بررسی دندان شیری، موقعیت دندان دائمی و در صورت نیاز تصویربرداری، علت احتمالی و ضرورت پیگیری یا درمان را ارزیابی میکند.

علت زود درآمدن دندان دائمی چیست؟
گاهی والدین تصور میکنند دندان دائمی کودک زودتر از زمان طبیعی درآمده است؛ اما دیدهشدن دندان دائمی در پشت دندان شیری لزوماً به معنی رویش زودرس نیست. در بعضی موارد، دندان دائمی در حال رویش است، درحالیکه دندان شیری هنوز نیفتاده است. برای تشخیص تفاوت این وضعیتها باید سن کودک، نوع دندان، ترتیب رویش و وضعیت دندانهای مجاور در نظر گرفته شود.
اگر دندان دائمی در سنی غیرمنتظره ظاهر شده، چند دندان با ترتیب نامعمول رویش کردهاند یا موقعیت دندان بهوضوح غیرعادی است، معاینه دندانپزشکی کودکان کمک میکند مشخص شود که روند رویش نیاز به پیگیری دارد یا بررسی تکمیلی لازم است.
آیا دندان کوسهای خودش برطرف میشود؟
در بسیاری از کودکان، دندان شیری بهتدریج لق میشود و میافتد. پس از افتادن آن، دندان دائمی ممکن است با ادامه روند رویش به سمت موقعیت مناسبتری حرکت کند؛ بنابراین رویش دندان پشت دندان کودک همیشه به مداخله درمانی نیاز ندارد.
بااینحال، نتیجه در همه کودکان یکسان نیست و به شرایط دندانها بستگی دارد:
- اگر دندان شیری در حال لقشدن باشد: ممکن است با پیگیری و معاینه در زمان مناسب، روند طبیعی تعویض دندانها ادامه پیدا کند.
- اگر دندان شیری همچنان محکم باشد: یا دندان دائمی در موقعیت نامناسبی رشد کرده باشد، لازم است وضعیت دندانها توسط دندانپزشک کودکان بررسی شود.
میزان فضای موجود در فک، موقعیت دندان دائمی و وضعیت دندان شیری در تصمیمگیری اهمیت دارند. اگر دندان شیری نمیافتد یا دندان دائمی پس از رویش همچنان خارج از ردیف دندانها قرار دارد، بهتر است برای ارزیابی و تعیین زمان پیگیری مراجعه کنید.
نیفتادن دندان شیری و درآمدن دندان اصلی؛ چه باید کرد؟
اگر دندان اصلی پشت دندان شیری درآمده است، ابتدا باید مشخص شود دندان شیری چقدر لق شده و دندان دائمی در چه موقعیتی قرار گرفته است. صرف مشاهده دو ردیف دندان به معنی ضرورت کشیدن دندان شیری نیست.
تا زمان معاینه این نکات را در نظر داشته باشید:
- دندان شیری را برای سریعتر افتادن بهزور نکشید.
- میزان لقشدن دندان شیری و تغییر موقعیت دندان دائمی را زیر نظر داشته باشید.
- اگر دندان شیری همچنان محکم است یا دندان دائمی خارج از ردیف معمول رشد میکند، برای معاینه مراجعه کنید.
- در صورت درد، تورم یا علائم عفونت، بررسی دندان را به تعویق نیندازید.
اگر کشیدن دندان شیری لازم باشد، این تصمیم پس از بررسی وضعیت دندانها گرفته میشود. دندانپزشک همچنین مشخص میکند که پس از کشیدن، پیگیری روند رویش کافی است یا کودک به بررسیهای تکمیلی نیاز دارد.
چه زمانی باید کودک را به دندانپزشک نشان داد؟
درآمدن دندان پشت دندان شیری همیشه به معنی نیاز به درمان فوری نیست؛ اما نبود درد هم تضمین نمیکند که روند رویش طبیعی است. میزان لقشدن دندان شیری، موقعیت دندان دائمی و علائم همراه، در تعیین زمان معاینه اهمیت دارند.
نشانههایی که باید به آنها توجه کنید
| وضعیت دندان کودک | اقدام مناسب |
|---|---|
| دندان دائمی پشت دندان شیری دیده میشود، اما کودک درد ندارد. | برای بررسی وضعیت دندان شیری و مسیر رویش دندان دائمی، معاینه دندانپزشکی انجام شود. |
| دندان شیری همچنان محکم است و دندان دائمی بیشتر نمایان شده است. | میزان لقشدن دندان شیری، موقعیت دندان دائمی و فضای موجود باید بررسی شود. |
| دندان دائمی کج یا خارج از ردیف دندانها رشد کرده است. | معاینه برای ارزیابی مسیر رویش و احتمال نیاز به پیگیری بیشتر اهمیت دارد. |
| دندان در سقف دهان یا موقعیتی غیرمعمول دیده میشود. | برای بررسی محل و ماهیت دندان و تشخیص علت رویش غیرمعمول، مراجعه کنید. |
| کودک درد شدید، تورم، تب یا علائم رو به افزایش دارد. | ارزیابی دندانپزشکی را به تعویق نیندازید؛ این علائم ممکن است نشاندهنده عفونت یا مشکل دیگری باشند. |
همانطور که در ویدیوی ابتدای صفحه توضیح میدهم، بررسی دورهای دندانها به تشخیص بهموقع مشکلات رویش کمک میکند. فاصله معاینهها برای بسیاری از کودکان حدود شش ماه است، اما این زمان با توجه به وضعیت دهان و دندان و میزان خطر پوسیدگی یا سایر مشکلات میتواند متفاوت باشد. اگر دندان درآوردن پشت دندان شیری یا تغییر غیرمعمولی مشاهده کردهاید، ممکن است لازم باشد کودک زودتر معاینه شود.

روشهای درمان دندان کوسهای در کودکان
برای انتخاب روش درمان، ابتدا باید مشخص شود دندان شیری در چه وضعیتی قرار دارد و دندان دائمی با چه موقعیتی در حال رویش است. در بعضی کودکان، دندان شیری بهتدریج لق میشود و با افتادن آن، فضای لازم برای ادامه رویش دندان دائمی فراهم میشود. در موارد دیگر، ممکن است باقیماندن دندان شیری یا کمبود فضای فک، بررسی و مداخله دندانپزشکی را ضروری کند.
بنابراین، درمان دندان کوسه ای کودک برای همه کودکان یکسان نیست و ممکن است یکی از روشهای زیر، متناسب با یافتههای معاینه، پیشنهاد شود.
۱. پیگیری روند رویش دندان دائمی
اگر دندان شیری در حال لقشدن باشد و دندان دائمی نیز مسیر رویش نگرانکنندهای نداشته باشد، ممکن است نیازی به اقدام فوری نباشد. در این شرایط، دندانپزشک وضعیت دندانها را در فاصله زمانی مشخص دوباره بررسی میکند تا مشخص شود دندان شیری بهطور طبیعی میافتد و دندان دائمی چگونه به رشد خود ادامه میدهد.
در این دوره، والدین بهتر است از دستکاری یا واردکردن فشار به دندان شیری خودداری کنند و پیگیری را مطابق زمان تعیینشده انجام دهند. اگر دندان شیری همچنان محکم باقی بماند یا موقعیت دندان دائمی تغییر نگرانکنندهای داشته باشد، ممکن است تصمیم درمانی نیاز به بازبینی داشته باشد.
۲. کشیدن دندان شیری در صورت نیاز
گاهی دندان شیری با وجود نمایانشدن دندان دائمی همچنان محکم باقی میماند و افتادن طبیعی آن بهموقع اتفاق نمیافتد. در چنین شرایطی، دندانپزشک پس از بررسی وضعیت ریشه دندان شیری، میزان لقشدن آن و موقعیت دندان دائمی، ممکن است کشیدن دندان شیری را توصیه کند.
اگر کشیدن دندان شیری لازم باشد، روش انجام آن با توجه به سن و شرایط کودک انتخاب میشود. والدین نباید صرفاً برای بازکردن مسیر دندان دائمی، دندان شیری محکم را در خانه بکشند؛ زیرا ابتدا باید مشخص شود که واقعاً به خارجکردن آن نیاز هست یا خیر.
۳. ارزیابی نیاز به ارتودنسی کودکان
در بعضی موارد، مسئله فقط باقیماندن دندان شیری نیست؛ ممکن است فضای کافی برای قرارگرفتن دندان دائمی در قوس دندانی وجود نداشته باشد یا دندان با نامرتبی قابلتوجهی در حال رویش باشد. در این شرایط، پس از بررسی وضعیت دندانها و فک، ممکن است ارزیابی ارتودنسی پیشنهاد شود.
البته مشاهده دندان دائمی پشت دندان شیری بهتنهایی به معنی نیاز کودک به ارتودنسی نیست. اگر معاینه نشان دهد که کمبود فضا یا اختلال دیگری در ترتیب دندانها وجود دارد، متخصص میتواند درباره ضرورت و زمان مناسب بررسی ارتودنسی تصمیم بگیرد. برای آشنایی بیشتر با این درمان میتوانید صفحه ارتودنسی کودکان را مطالعه کنید.
این شیوه تصمیمگیری با توصیههای آکادمی دندانپزشکی کودکان آمریکا (AAPD) درباره مدیریت دندانهای در حال رشد و وضعیت اکلوژن همراستاست؛ در این راهنما، ارزیابی مرحله رشد دندانی و شرایط اختصاصی کودک مبنای تصمیمگیری درباره مداخله قرار میگیرد.
آیا دندان دائمی بعد از افتادن دندان شیری به جای خود برمیگردد؟
یکی از نگرانیهای والدین این است که اگر دندان دائمی از پشت دندان شیری بیرون آمده باشد، پس از افتادن دندان شیری در همان موقعیت باقی میماند یا بهتدریج به ردیف دندانها نزدیک میشود. در برخی کودکان، با افتادن دندان شیری و ادامه رشد دندان دائمی، موقعیت آن بهتدریج بهتر میشود؛ اما این اتفاق در همه کودکان به یک شکل رخ نمیدهد.
میزان فضای موجود در فک، موقعیت اولیه دندان دائمی و وضعیت دندانهای مجاور در این روند نقش دارند. به همین دلیل، نمیتوان صرفاً با دیدن دندان دائمی پشت دندان شیری پیشبینی کرد که دندان پس از افتادن دندان شیری کاملاً در جای مناسب قرار میگیرد.
اگر پس از افتادن دندان شیری، دندان دائمی همچنان خارج از ردیف قرار دارد یا فضای کافی برای قرارگرفتن آن دیده نمیشود، بهتر است وضعیت رویش دوباره بررسی شود. دندانپزشک کودکان میتواند تشخیص دهد که ادامه رویش و پیگیری کافی است یا ارزیابی ارتودنسی ضرورت دارد.
دندان کوسهای فک بالا چه تفاوتی با فک پایین دارد؟
رویش دندان دائمی پشت دندان شیری فقط به دندانهای جلویی فک پایین محدود نیست و ممکن است در فک بالا نیز دیده شود. تفاوت مهم این است که محل قرارگیری دندان دائمی و مسیر رویش آن در هر کودک میتواند متفاوت باشد؛ بنابراین، نمیتوان تنها بر اساس فک بالا یا پایین بودن محل دندان درباره طبیعیبودن وضعیت آن قضاوت کرد.
رویش دندان دائمی پشت دندان شیری فک پایین
والدین معمولاً این وضعیت را در دندانهای جلویی فک پایین مشاهده میکنند؛ جایی که دندان دائمی از پشت دندان شیری نمایان میشود، درحالیکه دندان شیری هنوز نیفتاده است. اگر دندان شیری بهتدریج لق شود، ممکن است با افتادن آن، شرایط برای ادامه رویش دندان دائمی فراهم شود. بااینحال، میزان لقشدن دندان شیری و موقعیت دندان دائمی باید بررسی شود.
رویش دندان دائمی پشت دندان شیری فک بالا
در فک بالا نیز ممکن است دندان دائمی پیش از افتادن دندان شیری نمایان شود. در این حالت، محل دقیق دندان و جهت رشد آن اهمیت دارد. اگر دندان در موقعیتی غیرمعمول قرار گرفته باشد یا در سقف دهان دیده شود، بهتر است وضعیت آن با معاینه بررسی شود تا مشخص شود با یک مسیر رویش متفاوت روبهرو هستیم یا احتمال مشکل دیگری وجود دارد.
در هر دو فک، تصمیم درباره پیگیری یا درمان به وضعیت دندان شیری، جایگاه دندان دائمی و فضای موجود بستگی دارد. بنابراین، صرف اینکه دندان در فک بالا یا پایین دیده شده است، روش درمان را مشخص نمیکند.

رویش دندان دائمی جلوی دندان شیری چه معنایی دارد؟
گاهی والدین بهجای مشاهده دندان دائمی در پشت دندان شیری، متوجه میشوند که دندان جدید در جلوی دندان شیری یا خارج از ردیف معمول دندانها ظاهر شده است. این وضعیت با شکل رایج دندان کوسهای تفاوت دارد و برای تشخیص علت آن باید محل دندان و مسیر رویش بررسی شود.
در چنین شرایطی، دندانپزشک موقعیت دندان دائمی، وضعیت دندان شیری و فضای موجود در قوس دندانی را ارزیابی میکند. اگر دندان در مسیر غیرمعمولی رشد کرده باشد، ممکن است بررسی تکمیلی برای تشخیص علت و تعیین روش پیگیری لازم شود.
اگر دندان دائمی جلوی دندان شیری درآمده است، برای جابهجاکردن دندان یا کشیدن دندان شیری در خانه اقدام نکنید. ابتدا باید مشخص شود که دندان شیری چه وضعیتی دارد و آیا دندان دائمی برای قرارگرفتن در موقعیت مناسب به مداخله نیاز خواهد داشت یا خیر.
اگر دندان در سقف دهان یا پشت دندان دائمی دیده شود چه؟
گاهی والدین متوجه میشوند دندان تازهای در سقف دهان، پشت یکی از دندانهای دائمی یا خارج از ردیف معمول دندانها ظاهر شده است. این وضعیت لزوماً همان دندان کوسهای رایج نیست؛ زیرا ممکن است دندان در مسیر غیرمعمولی در حال رویش باشد یا دندان اضافی وجود داشته باشد. بنابراین، صرف مشاهده دندان در این نواحی برای تشخیص نوع مشکل کافی نیست.
اگر هنگام دندان درآوردن کودک، متوجه رویش دندان در سقف دهان یا پشت دندان دائمی شدید، بهتر است محل دندان و ارتباط آن با دندانهای مجاور بررسی شود. دندانپزشک پس از معاینه و در صورت نیاز با کمک رادیوگرافی مناسب، مشخص میکند دندان مشاهدهشده چیست و آیا به پیگیری یا درمان نیاز دارد. تصویربرداری برای همه کودکان ضروری نیست و باید بر اساس یافتههای معاینه درخواست شود.
چگونه در دوره رویش دندانها از دهان کودک مراقبت کنیم؟
وقتی دندان دائمی پشت دندان شیری نمایان میشود، ممکن است تمیزکردن فضای بین دو دندان کمی دشوارتر باشد. بااینحال، نباید به دلیل وجود دو ردیف دندان، مسواکزدن آن ناحیه را کنار گذاشت. در این دوره به چند نکته توجه کنید:
- دندانهای شیری و دائمی را با مسواک متناسب با سن کودک، بهآرامی تمیز کنید.
- برای دسترسی به قسمتهای شلوغ دهان، به لثه و دندانها فشار وارد نکنید.
- دندان شیری را برای سریعتر افتادن نکشید و آن را با دست یا وسایل دیگر دستکاری نکنید.
- معاینههای دورهای را طبق برنامه پیشنهادی دندانپزشک ادامه دهید و در صورت مشاهده تغییر غیرمعمول، زودتر برای بررسی مراجعه کنید.
اگر فرزندتان هنوز معاینه دندانپزشکی نداشته است، میتوانید درباره زمان مناسب اولین ویزیت دندانپزشکی کودک مطالعه کنید. زمان مراجعههای بعدی نیز باید با توجه به وضعیت دندانها و شرایط هر کودک تعیین شود.
معاینه دندان کوسه ای کودکان در اصفهان توسط دکتر طهمورثپور
اگر دندان دائمی فرزندتان پشت دندان شیری درآمده و نمیدانید باید منتظر افتادن دندان شیری بمانید یا برای کشیدن آن اقدام کنید، بهتر است وضعیت دندانها معاینه شود. در این بررسی، میزان لقشدن دندان شیری، محل قرارگیری دندان دائمی، فضای موجود برای رویش و وضعیت دندانهای مجاور اهمیت دارد. بر اساس این ارزیابی مشخص میشود که پیگیری روند رویش کافی است یا کودک به اقدام درمانی یا بررسی بیشتری نیاز دارد.
دکتر ساناز طهمورثپور، متخصص دندانپزشکی کودکان در اصفهان، پس از بررسی شرایط دهان و دندان کودک درباره روند رویش و گزینههای احتمالی درمان با والدین صحبت میکند. برای هماهنگی وقت معاینه میتوانید از طریق واتساپ مطب پیام دهید.
سؤالات متداول درباره دندان کوسه ای در کودکان
آیا دندان کوسهای در کودکان طبیعی است؟
رویش دندان دائمی از پشت دندان شیری در دوره تعویض دندانها دیده میشود و همیشه به معنی وجود مشکل جدی نیست. بااینحال، طبیعیبودن روند رویش را نمیتوان فقط از روی ظاهر تشخیص داد؛ وضعیت دندان شیری و جایگاه دندان دائمی باید در نظر گرفته شود.
رویش دندان پشت دندان دائمی یا پشت دندان جلو در کودکان نشانه چیست؟
اگر دندان تازهای پشت یکی از دندانهای دائمی جلویی کودک دیده شود، نباید بدون معاینه آن را دندان کوسهای دانست. در این وضعیت ممکن است دندان اضافی وجود داشته باشد یا دندان در مسیر غیرمعمولی در حال رویش باشد. محل قرارگیری دندان، سن کودک، ترتیب رویش دندانها و وضعیت دندانهای مجاور در تشخیص اهمیت دارند. بهتر است دندانپزشک کودکان وضعیت را بررسی کند و در صورت نیاز، تصویربرداری مناسب را برای تشخیص دقیقتر درخواست دهد.
اگر دندان کوسهای کودک درد ندارد، باز هم باید به دندانپزشک مراجعه کنیم؟
نبود درد بهتنهایی نشان نمیدهد که روند رویش حتماً مناسب است. اگر دندان شیری نیفتاده، دندان دائمی در موقعیت نامناسبی دیده میشود یا درباره روند رشد آن تردید دارید، معاینه دندانپزشکی کودکان میتواند مشخص کند که پیگیری لازم است یا خیر.
اگر دندان شیری لق شده باشد، میتوانیم آن را در خانه بکشیم؟
اگر دندان شیری بهطور طبیعی لق شده باشد، معمولاً نیازی به کشیدن اجباری آن نیست. از کشیدن دندان محکم یا واردکردن فشار برای خارجکردن آن خودداری کنید. اگر دندان بهسختی حرکت میکند، کودک درد دارد یا درباره نحوه افتادن آن مطمئن نیستید، از دندانپزشک راهنمایی بگیرید.
آیا برای تشخیص دندان کوسهای عکس رادیوگرافی لازم است؟
خیر، رادیوگرافی برای همه موارد ضروری نیست. تصمیم درباره تصویربرداری به یافتههای معاینه و پرسشی بستگی دارد که دندانپزشک باید به آن پاسخ دهد. اگر تصویربرداری برای بررسی موقعیت دندان یا شرایط دیگر لازم باشد، دندانپزشک دلیل آن را توضیح میدهد.
آیا دندان کوسهای در فک بالا هم اتفاق میافتد؟
بله، رویش دندان دائمی از پشت دندان شیری ممکن است در فک بالا هم دیده شود؛ هرچند والدین اغلب آن را در دندانهای جلویی فک پایین مشاهده میکنند. اگر دندان در فک بالا یا در موقعیتی غیرمعمول رشد کرده است، بهتر است محل و مسیر رویش آن معاینه شود.
آیا دندان کوسهای یعنی کودک حتماً به ارتودنسی نیاز دارد؟
خیر. صرف رویش دندان دائمی از پشت دندان شیری، نیاز قطعی به ارتودنسی را مشخص نمیکند. پس از بررسی موقعیت دندان، فضای موجود و روند رویش میتوان تشخیص داد که پیگیری کافی است یا ارزیابی ارتودنسی لازم میشود.
آیا رویش دندان پشت دندان دائمی نیاز به بررسی دارد؟
بله، بهتر است دندانی که پشت یک دندان دائمی ظاهر شده است معاینه شود؛ زیرا ممکن است دندان اضافی یا اختلالی در مسیر رویش وجود داشته باشد. دندانپزشک با بررسی محل دندان و وضعیت دندانهای مجاور مشخص میکند که آیا پیگیری کافی است یا بررسی و درمان بیشتری لازم است.



